August 2, 2010

तूला...

परिघावरचं जग,
त्याची अविरत यात्रा,
मीही आहेच प्रवासी,
तरी शोधते भेदरून..
तूला.. तूला...

चालणारे चालतायंत,
पळणारे पळतायंत,
मी मात्र रांगत राहीलेय,
माझी बाळमूठ मागते..
तूला.. तूला...

कश्या पापण्या मिटतात?
कसे उमलतात डोळे?
कसा येतो आणि हरवतो चंद्र..
एक स्वप्न पाहतं..
तूला.. तूला...

हर्षदा

May 27, 2010

kshan

Kshan

Ek kshan vijala hota
Doosra kshan magat hota
Teesrya kshanani vaat pahili
Chauthya kshanat shwas bharla
Pachva kshan nakosa vaatla
Sahava kshan adhik nako
Saatvya kshanat jeev tutala
Aathva shan................?

Kshan kshan bhijala
Kshan kshan mojala
Kshan kshan rujla..

May 4, 2010

आवाज

या पायवाटेच्या कडेला एक उंचवटा आहे, छोटी टेकडी वाटावा असा. त्यावर छोटी झोपडी आणि बाजूला दोन चिंचेची फ़ार जूनी आणि मोठी झाडं.त्यातल्याच एका चिंचेच्या झाडाखाली बसले होत,एका लोखंडी पट्ट्यापट्ट्यंच्या पलंगावर. बसले नव्ह्ते तशी, आडवी पडले होते,पाय कडांवरून घरंगळत सोडून,वर आकाशाकडे पाहत..संध्याकाळचे सात वाजून गेले होते.
ती झाडं फ़ारंच जूनी वाटत होती. एकेक खोड साधारण १ मीटर व्यासाचा असावा. उंच वाढलेली आणि असंख्य फ़ांद्या असलेली ती झाडं घेरून राहीलेली. दोन झाडांचे बुंधे मला घेरून राहीले होते जमीनीवर. एक उजवीकडे अन दुसरा डावीकडे आणि अक्राळविक्राळ वाटणा-या त्या फ़ाद्या आभाळ व्यापून राहीलेल्या. वर दिसणारं करड्या रंगाचं आभाळ पण या झाडांच्या इवल्या इवल्या पानांच्या आडूनंच आपलं दर्शन देत होतं. करड्या background वर ही दाट हिरव्या-काळसर रंगांची पानं. खूप बारीक बारीक नक्षी, वळणावळणाच्या रेषा,रंगाच्या छटा आणि भावनांच्या पण...
मी वर पाहत होते, मग उजवीकडे, मग डावीकडे... मला भिती वाटायला लागली होती एव्हाना.. कसली कोण जाणे?
दुरून कुठून तरी बकरीच्या "बें बें’ चा आवाज आला आणि नजरेच्या खेळाला कानाने शह दिला. मग अजून अजून आवाज ऐकू यायला लागले. कुठेतरी नमाज सुरू होता. कुत्रा.. कुत्रा भुंकतोय का तो? पण फ़ार दुरवर कुठेतरी. .." बें अल्लाह भौ अकबर बें भौ बें..."
खुप आवाज होते. पानांची सळसळ (मघापासून त्यांच्या आवाजाकडे लक्षंच गेलं नव्हतं) "वारा सूटलाय का?, बकरी का ओरडतेय? नाही! हे तिचं कोकरू आहे.. हो! हा तिचा आवाज आणि हं.. हा.. हा तिच्या कोकराचा.. कुत्रा.. भुंगा.. सायकलला वंगण हवंय कुणाच्यातरी...बकरी थांबत का नाहीये, त्यांचा कळपंच आहे का हा? काही बोलतायंत का त्या? शी! हि पानं कसली कटकटी आहेत, काही ऐकूच द्यायची नाहीत नीट.. मला ऐकायचंय.. मला ऐकायचंच खुप काही"

मी माझा श्वास ऐकला. १, २, ३, ४,........
.
.
. आठ वाजत आले होते. एक हाक आली. उठले.. मी बहूतेक कुशीत शिरले होते स्वतःच्याच...

हर्षदा

February 6, 2010

एक अनूभव

माझा पहीला 'village stay'. .
पहील्यांदाच असं एकटीने जाऊन गावात राहायचं, म्हणून थोडी धाकधूक होतीच. त्यात वेगळी संस्कॄती, वेगळा समाज, वेगळ्या चालीरीती.. ह्या सा-यात कुठे सावरेन स्वतःला हा प्रश्न होताच मनात!
तेव्हाचा हा अनूभव..

गावात आम्ही शिक्षणाच्या सुविधांचा अभ्यास करत होते. मुलांची गळती, मुलींचे प्रमाण, सुविधा, government schemes, SSA, आंगणवाडी, लोकांमधली जागरूकता, असलं काही बाही ;)

लोकांशी गप्पा करता करता एकदम एक वाक्य कानावर पडलं, "तिथं मांगवाड्यात एक आगळंच पोर आहे बाई"
’आगळंच पोर’? काय म्हणायचंय नक्की? प्रश्न उठला एकदम मनात!
आम्ही पोहोचलो तिथे.
फ़ार शोधाशोध नाही करावी लागली. गावाच्या अगदी टोकाला एक नवीन ’वेगळा गाव’ सुरू होतो. अंतराने फ़ार दूर नाही पण देवाणघेवाणीसाठी मात्र फ़ार दूर.

काळ्या काटक्यांची घरं होती तिथे, घराजवळंच म्हशी आणि शेळ्या बांधल्या होत्या जणू घराचाच भाग असाव्या. काही नागडी आणि शेंबडी पोरं इथून तिथून पळत होती. म्हातारी माणसं टोपल्या विणत खाली बसली होती. वय वर्षे १५ ते ५० मधलं कूणीच नव्हतं तिथं. बहूतेक कामाला गेली असावीत माणसं.
मी सहज लोकांशी गप्पा मारायला सूरूवात केली. मग हळूच तिथल्या मुलांच्या चौकश्या करायला सूरूवात केली. एक आजोबा मध्येच कुठेतरी बोट वळवून म्हणाले,’ ते बगा ते पोर कसं जनमलंय!’
मी नजर वळवली.
तो.. तो साधारण ८-९ वर्षांचा मूलगा, अंगात मळलेले कपडे, पाय पसरून खाली बसलेला, अंगाला चिखल लागला होता, नाकातून आणि डोळ्यातून पाणी गळत होतं आणि तो ह्सत होता. त्याचं ते हसण्ं पाहून लक्षात आलं.
He was a special child, with very high degree of mental retardation.
ह्म्मं...
मी त्याच्याकडे पाहून एक smile दिले. त्याने प्रतिसाद दिला नाही.
परत ह्म्मं...
"तुमी पन फ़ोटो काडायला आलाव काय?" एक प्रश्न माझ्याकडे रोखून आला.
"नाही" मी उत्तरले.
परत ह्म्मं...

त्याच्या जवळ गेले. त्याने रोखून पाहीलं. त्याच्याकडे नीट पाहीलं. त्याचा पाय बांधून तो म्हशीच्या खुटांला बांधलेला. मी त्याकडे प्रश्नार्थक नजरेने पाहतेय हे पाहून ते आजोबा म्हणाले,"तेचं आई बाप कूनी नसतंय तेच्या बरोबर, ते कामाला जातायंत"
"ह्म्मं" मी.
मी उद्या येते. असं म्हणून मी निघाले.

येताना परत "ह्म्मं" चा पाढा म्हणत होते.
ह्म्मं एके ह्म्मं
ह्म्मं दूणे पण ह्म्मं
ह्म्मं त्रिक पण ह्म्मंच.. दमले बाई !!

दुस-या दिवशी परत गेले. आज त्याची आई भेटली मला. ’त्याला special school मध्ये पाठवण्यासाठी काही करता येईल का?’ याबद्दल त्यांच्याशी बोलायचं असं ठरवलं.

’कशी काय काळजी घेता त्याची?’ मी.
"सगळंच बगायला लागतंय, तेचं हगणं मुतणं बी कळंना बगा तेला" शेजारची एक बाई. (प्रश्न त्याच्या आईला विचारला होता)
"तूमच्या कामाच्या वेळी मग?" मी.
"मंग काय? तेला बांधतात ते इथं" परत तीच बाई.
"तुम्ही काय करता काकू?" मी (नीट त्याच्या आईकडे पाहून)
" इथंच मजूरीच्या कामाला जाते" त्याची आई.
मग थोडा वेळ त्यांच्याशी बोलले. तो त्याच्या आईच्या पायाशी लोळत पडलेला होता. माझ्याकडे मधे मधे पाहून हसत होता. आणि मी ही.

मग मी रोज त्यांच्याकडे रोज जायला लागले, त्याच्याशी खेळायला!
हळूहळू त्याच्या पालकांशी त्याला special school मध्ये पाठवण्याबद्दल बोलतंही होते. पण त्या गरीब बिचा-यांचे प्रश्नंच वेगळे होते. अशा काही शाळा असतात तेच मूळात त्यांना पटेना. असल्या तरी तिथे त्यांच्या मुलाची काळजी कुणी काळजी घेईल का, हे त्यांना कळेना.

कधी कधी मला हे so called 'अडाणी’ पालक अधिक शहाणे वाटतात. small family च्या नावाखाली मुलांची abortions करणा-यांपेक्षा हे जे मूल पदरात पडलंय ते देवाचं देणं म्हणून काळजी घेणारे अधिक शहाणे! किंवा अधिक चांगले.

हळूहळू ते convince होत गेले पण आपल्या मूलाकडे बिलकूल डोकं नाहीये, त्याचं कसं व्हायचं हे होतंच मनात.

काही दिवस गेले यात. माझा परतायचा दिवस जवळ आला. निघायच्या २ दिवस आधी मी त्याच्या घरी गेले होते. बसले. गप्पा मारल्या. चहा घेतला. खेळले. आणि निघाले. त्याला हात हलवून 'bye’ केले. वळले. तर मागून रडायचा आवाज आला. परत वळले.
तो पायांवर घासून घासून मागे येत होता. मी त्याच्या कडे चालत गेले, समोर उभी राहीले. त्याने माझ्या कमरेला मीठी मारली.
मी गप्प....
तो रडतंच होता. मी खाली बसले, त्याच्या जवळ गेले. तो शांत झाला.
मी त्याच्या आईकडे पाहीलं. म्हणाले, "कोण म्हणतं याला काहीच कळत नाही"
त्याच्या डोक्यावरून हात फ़िरवला आणि वळून निघाले. तो रडत होता. तो रडतंच होता.

परत ह्म्म्मं...पण वेगळा..
आता त्या पाढ्यात ’ह्म्मं’ दूणे ’ह्म्मं’ नव्हतं.
त्या ह्म्मं च्या निराशेपूढे पण काहीतरी सापडलं होतं मला....

Mental disabilities are not just individual's problems. Society makes it a complete complex situation. Not just consequences but causes are also deep rooted in the social conditions of a particular individual/family/community. (Will be discussed in the next blog post)
Impairment may not have way out but disability has. Biology gives explanation of impairment but feeling of disability is formulated in society.


हर्षदा विनया

ഹര്ഷദാ വിനയാ